Przygotowanie wojsk do obrony
Teza: Pojawienie się rosyjskiego systemu aktywnej ochrony Arena-M na czołgach kierowanych na front ukraiński jest sygnałem, że Rosja wyciąga wnioski z wojny i próbuje zwiększyć przeżywalność wojsk pancernych w warunkach nasycenia pola walki dronami, przeciwpancernymi pociskami kierowanymi i amunicją krążącą. Nie oznacza to, że rosyjskie czołgi stają się odporne na zniszczenie, ale oznacza, że Polska musi szybciej rozwijać wielowarstwowy system zwalczania broni pancernej.
1. Wprowadzenie
Wojna na Ukrainie pokazała, że czołg nie zniknął z pola walki, ale jego rola uległa głębokiej zmianie. Czołg nie może już działać tak, jak w klasycznych doktrynach XX wieku - jako główny środek przełamania, poruszający się w dużych zgrupowaniach pancernych przy ograniczonym zagrożeniu z powietrza.
Dzisiejsze pole walki jest nasycone dronami rozpoznawczymi, dronami FPV, amunicją krążącą, przeciwpancernymi pociskami kierowanymi, artylerią precyzyjną, minami oraz środkami walki radioelektronicznej. Każdy pojazd pancerny, który zostanie wykryty, może bardzo szybko stać się celem uderzenia.
Dlatego modernizacja czołgów przestaje ograniczać się do zwiększania grubości pancerza, montowania dodatkowych osłon reaktywnych czy tzw. klatek antydronowych. Coraz większe znaczenie mają systemy aktywnej ochrony, środki zakłócania, maskowanie wielospektralne, integracja z rozpoznaniem bezzałogowym oraz szybka wymiana danych.
W tym kontekście pojawienie się systemu Arena-M na rosyjskich czołgach ma znaczenie większe niż tylko techniczne. Jest to znak, że Rosja, mimo strat i sankcji, nadal potrafi adaptować swoje wojska pancerne do realiów wojny dronowej.
Według Defence24 Rosjanie od dłuższego czasu pracowali nad wyposażeniem swoich czołgów w efektywny system aktywnej ochrony, a najnowsze sygnały wskazują, że mogli przezwyciężyć część problemów z jego wdrożeniem.
2. Czym jest Arena-M?
Arena-M to rosyjski system aktywnej ochrony pojazdu pancernego, należący do kategorii tzw. hard-kill APS. Oznacza to, że jego zadaniem nie jest jedynie zakłócenie naprowadzania pocisku, lecz fizyczne zniszczenie lub uszkodzenie nadlatującego środka rażenia przed trafieniem w pojazd.
W uproszczeniu system działa według następującego schematu:
1. radar lub sensory wykrywają nadlatujący pocisk;
2. komputer systemu określa tor lotu zagrożenia;
3. system odpala przeciwładunek;
4. przeciwładunek niszczy lub destabilizuje pocisk przed kontaktem z czołgiem.
Systemy tego typu mają chronić pojazdy przed granatnikami przeciwpancernymi, przeciwpancernymi pociskami kierowanymi oraz częścią amunicji atakującej z boku lub pod określonym kątem. W przypadku Arena-M rosyjskie źródła i publikacje branżowe wskazywały również na próby dostosowania systemu do ochrony przed nowoczesnymi środkami rażenia atakującymi z górnej półsfery, choć rzeczywista skuteczność w tym zakresie pozostaje kwestią wymagającą potwierdzenia na polu walki.
Informacje o pojawieniu się Arena-M na czołgach T-90M i T-72B3A przeznaczonych dla Ukrainy opisały również źródła zachodnie, wskazując, że jest to odpowiedź Rosji na rosnące znaczenie dronów i przeciwpancernych środków rażenia na froncie.
3. Dlaczego Rosja sięga po Arena-M?
Rosja poniosła na Ukrainie ogromne straty w sprzęcie pancernym. Straty te wynikały nie tylko z błędów taktycznych, ale również z jakości rozpoznania przeciwnika, skuteczności ukraińskiej artylerii, ppk, minowania oraz masowego użycia dronów.
Na początku wojny szczególne znaczenie miały przeciwpancerne pociski kierowane i artyleria. W kolejnych fazach konfliktu ogromną rolę zaczęły odgrywać drony FPV, które stały się tanim, masowym i elastycznym środkiem rażenia. Nawet jeżeli pojedynczy dron nie zawsze niszczy czołg, może go unieruchomić, uszkodzić optykę, zmusić załogę do opuszczenia pojazdu albo doprowadzić do dobicia przez kolejne środki ogniowe.
Rosjanie zaczęli reagować na te zagrożenia stopniowo. Najpierw pojawiły się dodatkowe osłony improwizowane, klatki, siatki, pancerze boczne, dodatkowe moduły reaktywne oraz zakłócarki antydronowe. Teraz widoczny jest kolejny etap: próba wprowadzenia systemu aktywnej ochrony, który ma zwiększyć szanse przetrwania czołgu w bezpośredniej strefie kontaktu.
To pokazuje, że rosyjska armia nie zatrzymała się na doświadczeniach pierwszych miesięcy wojny. Przeciwnik uczy się, adaptuje i próbuje zamieniać doświadczenia frontowe w modernizację techniczną.
Dla Polski jest to bardzo ważna lekcja: nie wolno planować obrony przeciwpancernej na podstawie obrazu rosyjskiej armii z lutego i marca 2022 roku. Przeciwnik z roku 2026 jest już innym przeciwnikiem - bardziej doświadczonym, bardziej ostrożnym i lepiej przystosowanym do warunków wojny dronowej.
4. Arena-M nie czyni czołgu niezniszczalnym
Należy jednak zachować proporcje. Arena-M nie jest „magiczną tarczą”, która zapewnia czołgowi pełne bezpieczeństwo. Każdy system aktywnej ochrony ma ograniczenia.
Najważniejsze potencjalne słabości takich systemów to:
• ograniczona liczba przeciwładunków;
• martwe strefy pokrycia;
• trudności z obroną przed atakiem z bardzo bliskiej odległości;
• problem z jednoczesnym atakiem salwowym z kilku kierunków;
• trudność zwalczania dronów FPV lecących nietypowym profilem;
• podatność sensorów na uszkodzenie odłamkami, bronią strzelecką, artylerią i dronami;
• możliwość przeciążenia systemu przez tanie wabiki;
• ryzyko zakłóceń, awarii i błędnej klasyfikacji celu.
System aktywnej ochrony zwiększa przeżywalność czołgu, ale nie zastępuje taktyki, maskowania, rozpoznania, wsparcia piechoty, artylerii, WRE i obrony przeciwlotniczej bardzo krótkiego zasięgu.
Największą wartością Arena-M nie jest więc to, że system całkowicie ochroni czołg. Największą wartością jest to, że może zmusić przeciwnika do użycia większej liczby środków rażenia, bardziej złożonej taktyki i lepszej koordynacji uderzenia.
Innymi słowy: zniszczenie rosyjskiego czołgu z Arena-M może wymagać nie jednego środka, lecz całej sekwencji działań - wykrycia, śledzenia, zakłócenia, przeciążenia ochrony, uderzenia i dobicia.
5. Wnioski operacyjne dla pola walki
Pojawienie się Arena-M oznacza, że rośnie znaczenie uderzeń kombinowanych. Pojedynczy przeciwpancerny pocisk kierowany, pojedynczy granatnik lub pojedynczy dron FPV mogą okazać się niewystarczające przeciwko pojazdowi dobrze chronionemu.
Skuteczne zwalczanie czołgów wyposażonych w aktywną ochronę będzie wymagało łączenia różnych środków:
Po pierwsze - rozpoznanie.
Trzeba wykryć, czy pojazd posiada system aktywnej ochrony, jakie ma dodatkowe osłony, zakłócarki, pancerz reaktywny i czy działa w osłonie innych pojazdów.
Po drugie - przeciążenie systemu.
APS można próbować przeciążyć przez atak salwowy, uderzenie z kilku kierunków lub wykorzystanie wabików.
Po trzecie - atak na sensory.
Jeżeli system zależy od radarów i czujników, to ich uszkodzenie może znacząco obniżyć skuteczność ochrony pojazdu.
Po czwarte - wykorzystanie górnej półsfery.
Czołgi pozostają szczególnie podatne na ataki w dach wieży, strop kadłuba, przedziały silnikowe, optykę i elementy zewnętrzne.
Po piąte - minowanie i artyleria.
Czołg z aktywną ochroną nadal może zostać unieruchomiony przez miny, artylerię, amunicję kasetową, amunicję precyzyjną lub uderzenia w układ jezdny.
Po szóste - WRE i zakłócenia.
Walka radioelektroniczna nie służy tylko obronie przed dronami. Może również utrudniać komunikację, rozpoznanie, koordynację i działanie systemów wspierających pojazdy pancerne.
6. Wnioski dla Sił Zbrojnych RP
Dla SZ RP pojawienie się Arena-M powinno być potraktowane jako ostrzeżenie. Nie możemy zakładać, że rosyjska broń pancerna będzie łatwym celem tylko dlatego, że w pierwszych fazach wojny na Ukrainie ponosiła wysokie straty.
Polski system przeciwpancerny musi być budowany jako system wielowarstwowy. Powinien łączyć:
• przeciwpancerne pociski kierowane;
• granatniki nowej generacji;
• artylerię precyzyjną;
• minowanie narzutowe;
• drony FPV i amunicję krążącą;
• bezzałogowe systemy rozpoznawcze;
• środki walki radioelektronicznej;
• sensory pola walki;
• szkolenie małych pododdziałów;
• współdziałanie piechoty, artylerii, wojsk inżynieryjnych i dronów.
Nie chodzi o zastąpienie klasycznej obrony przeciwpancernej dronami. Chodzi o stworzenie systemu, w którym drony są jednym z elementów większej architektury rażenia.
Polska powinna również rozwijać własne systemy aktywnej ochrony dla czołgów, bojowych wozów piechoty, transporterów opancerzonych i pojazdów specjalistycznych. Jeżeli przeciwnik zwiększa przeżywalność swoich czołgów, my musimy równocześnie zwiększać zarówno przeżywalność własnych pojazdów, jak i skuteczność ich zwalczania.
7. Wnioski dla Federacji
Federacja Stowarzyszeń Rezerwistów i Weteranów SZ RP powinna potraktować temat Arena-M jako element szerszego programu analityczno-szkoleniowego dotyczącego nowoczesnej wojny lądowej.
Dla środowiska rezerwistów i weteranów najważniejsze są cztery zadania.
Pierwsze: analiza rosyjskiej adaptacji.
Federacja powinna stale monitorować, jak Rosja modernizuje czołgi, wozy bojowe, artylerię, środki WRE i obronę przeciwlotniczą bardzo krótkiego zasięgu.
Drugie: edukacja środowisk proobronnych.
Należy odejść od uproszczonego przekonania, że „dron FPV rozwiązuje każdy problem”. Dron jest bardzo ważny, ale przeciwnik już buduje systemy przeciwdziałania.
Trzecie: szkolenie rezerwistów.
Rezerwiści powinni rozumieć, jak wygląda współczesny cykl zwalczania pojazdu pancernego: wykrycie, identyfikacja, przekazanie danych, wybór środka rażenia, uderzenie, ocena skutków i ewentualne dobicie celu.
Czwarte: rekomendacje dla MON.
Federacja może przygotowywać krótkie noty eksperckie pokazujące, jakie lekcje z Ukrainy powinny być wdrażane w polskim systemie szkolenia rezerw, obrony terytorialnej, wojsk operacyjnych i edukacji proobronnej.
8. Rekomendacje dla MON i Sił Zbrojnych RP
1. Testować środki przeciwpancerne przeciwko celom z aktywną ochroną.
Polska powinna prowadzić ćwiczenia i symulacje zakładające, że rosyjski czołg posiada APS, zakłócarki, pancerz reaktywny i osłony antydronowe.
2. Rozwijać taktykę uderzeń salwowych.
Pojedynczy środek rażenia może być niewystarczający. Trzeba ćwiczyć jednoczesne lub sekwencyjne uderzenia z kilku kierunków.
3. Wprowadzić do szkolenia moduł „zwalczanie pojazdów z APS”.
Taki moduł powinien objąć wojska operacyjne, WOT, rezerwy oraz instruktorów środowisk proobronnych.
4. Rozwijać krajowe systemy dronów-wabików i dronów uderzeniowych.
Wojna pokazuje, że tanie środki mogą przeciążać drogie systemy ochrony, ale tylko wtedy, gdy są używane masowo i taktycznie.
5. Przyspieszyć wdrażanie aktywnej ochrony na własnych pojazdach.
Polskie czołgi, BWP, transportery i pojazdy specjalistyczne powinny otrzymać systemy zwiększające przeżywalność wobec ppk, dronów FPV i amunicji krążącej.
6. Wzmocnić rozpoznanie techniczne przeciwnika.
Każda nowa rosyjska konfiguracja czołgu powinna być analizowana: pancerz, WRE, optyka, osłony, systemy aktywnej ochrony, podatne punkty.
7. Uczyć się od Ukrainy, ale nie kopiować bezrefleksyjnie.
Ukraina walczy w konkretnych warunkach frontowych. Polska musi przenieść doświadczenia ukraińskie do własnej geografii, własnej struktury sił i własnych planów obronnych.
9. Znaczenie dla Tarczy Wschód
Arena-M ma również znaczenie dla myślenia o Tarczy Wschód. Jeżeli rosyjskie czołgi będą coraz lepiej chronione przed pojedynczymi środkami przeciwpancernymi, to system obrony wschodniej granicy Polski musi opierać się na przeszkodach, rozpoznaniu, minowaniu, artylerii, dronach i głębokiej integracji sensorów.
Tarcza Wschód nie może być wyłącznie pasem fortyfikacji. Powinna być systemem aktywnej obrony obszaru, w którym każdy wykryty pojazd przeciwnika może zostać szybko namierzony, sklasyfikowany i rażony przez różne środki.
W praktyce oznacza to konieczność budowy lokalnych „stref śmierci” dla broni pancernej przeciwnika - opartych na zaporach inżynieryjnych, minowaniu, dronach rozpoznawczych, artylerii, ppk, środkach WRE i przygotowanych wcześniej planach ogniowych.
10. Podsumowanie
Arena-M nie zmienia wojny samodzielnie. Nie czyni rosyjskich czołgów niezniszczalnymi. Nie eliminuje zagrożenia ze strony dronów, ppk, artylerii czy min. Jest jednak bardzo ważnym sygnałem, że Rosja nie pozostaje bierna wobec strat ponoszonych na Ukrainie.
Rosyjski przemysł i armia próbują adaptować czołgi do nowych warunków pola walki. To oznacza, że Polska nie może przygotowywać się do wojny z przeciwnikiem z 2022 roku. Musimy przygotowywać się do starcia z przeciwnikiem, który wyciągnął wnioski, poprawił taktykę, wzmocnił ochronę pojazdów i będzie próbował ograniczać skuteczność naszych środków przeciwpancernych.
Najważniejszy wniosek dla Polski brzmi: obrona przeciwpancerna musi być systemem, a nie zbiorem pojedynczych środków rażenia.
Najważniejszy wniosek dla Federacji brzmi: rezerwiści i weterani muszą stać się środowiskiem, które rozumie nowoczesną wojnę, analizuje adaptację przeciwnika i wspiera państwo w budowie odporności obronnej.
Arena-M jest więc nie tylko rosyjską modernizacją techniczną. Jest ostrzeżeniem, że wojna uczy obie strony. Zwycięży ten, kto uczy się szybciej.
Proponowana konkluzja dla Think Tanku Federacji
Federacja Stowarzyszeń Rezerwistów i Weteranów SZ RP powinna rekomendować MON i Siłom Zbrojnym RP pilne opracowanie programu szkoleniowo-analitycznego dotyczącego zwalczania pojazdów opancerzonych wyposażonych w aktywne systemy ochrony. Program ten powinien objąć wojska operacyjne, rezerwy, WOT oraz organizacje proobronne i uwzględniać doświadczenia wojny na Ukrainie, rozwój dronów FPV, walkę radioelektroniczną, minowanie, artylerię precyzyjną oraz taktykę uderzeń kombinowanych.
Program szkoleniowo-analityczny Federacji
„Zwalczanie pojazdów opancerzonych wyposażonych w aktywne systemy ochrony”
1. Założenie programu
Współczesne pole walki pokazuje, że czołg i bojowy wóz piechoty nie znikają z wojny, lecz zmieniają sposób działania. Pojazdy opancerzone są coraz częściej wyposażane w dodatkowe osłony, środki walki radioelektronicznej, zakłócarkiantydronowe, pancerz reaktywny oraz aktywne systemy ochrony typu APS - Active Protection System.
Rosyjskie próby wdrażania systemu Arena-M na czołgach pokazują, że przeciwnik adaptuje się do zagrożeń ze strony przeciwpancernych pocisków kierowanych, granatników, dronów FPV i amunicji krążącej. Oznacza to konieczność przygotowania nowych metod szkolenia, analizy i zwalczania pojazdów chronionych nie tylko pancerzem, ale również „aktywną tarczą”.
Federacja Stowarzyszeń Rezerwistów i Weteranów SZ RP powinna zaproponować program, który połączy doświadczenie żołnierzy rezerwy i weteranów z analizą współczesnych konfliktów oraz praktycznym szkoleniem środowisk wojskowych, proobronnych i eksperckich.
2. Cel główny programu
Celem programu jest przygotowanie kadr instruktorskich, analitycznych i eksperckich do rozpoznawania, analizowania oraz zwalczania pojazdów opancerzonych wyposażonych w aktywne systemy ochrony, ze szczególnym uwzględnieniem doświadczeń wojny rosyjsko-ukraińskiej oraz możliwego zagrożenia dla Polski i państw NATO.
Program ma służyć wypracowaniu praktycznych rekomendacji dla MON, Sił Zbrojnych RP, WOT, rezerw osobowych, organizacji proobronnych oraz struktur odpowiedzialnych za budowę odporności państwa.
3. Cele szczegółowe
1. Zbudowanie wiedzy o aktywnych systemach ochrony pojazdów opancerzonych, w tym systemach typu hard-kill i soft-kill.
2. Analiza rosyjskich rozwiązań, takich jak Arena-M, Sztora, Nakidka, zakłócarkiantydronowe, osłony improwizowane i systemy pancerza reaktywnego.
3. Opracowanie zasad rozpoznawania pojazdów przeciwnika wyposażonych w APS, WRE, dodatkowe osłony oraz systemy przeciwdronowe.
4. Przygotowanie taktyki zwalczania pojazdów chronionych aktywną ochroną.
5. Wypracowanie koncepcji użycia uderzeń kombinowanych: ppk, dronów FPV, amunicji krążącej, artylerii, minowania, WRE i rozpoznania.
6. Przygotowanie instruktorów Federacji do prowadzenia zajęć analitycznych, wykładów, warsztatów i seminariów.
7. Opracowanie rekomendacji dla MON w zakresie szkolenia rezerwistów, WOT i wojsk operacyjnych.
8. Włączenie doświadczenia weteranów i rezerwistów do systemu edukacji obronnej państwa.
4. Adresaci programu
Program jest skierowany do:
• żołnierzy rezerwy;
• weteranów misji wojskowych;
• członków Federacji i stowarzyszeń zrzeszonych;
• instruktorów organizacji proobronnych;
• kadr WOT i wojsk operacyjnych;
• studentów kierunków bezpieczeństwa narodowego i obronności;
• ekspertów Think Tanku Federacji;
• przedstawicieli przemysłu obronnego;
• uczelni wojskowych i technicznych;
• samorządów zainteresowanych budową odporności lokalnej.
5. Struktura programu
Program powinien składać się z trzech części:
I. Część analityczna
Celem tej części jest stałe monitorowanie i analiza rozwoju rosyjskich pojazdów opancerzonych, aktywnych systemów ochrony, taktyki wojsk pancernych oraz doświadczeń z Ukrainy.
Efektem będą krótkie noty eksperckie, raporty, analizy i rekomendacje dla instytucji państwowych.
II. Część szkoleniowa
Celem tej części jest przygotowanie instruktorów i uczestników do rozumienia zasad działania APS oraz metod zwalczania pojazdów wyposażonych w takie systemy.
Szkolenia powinny mieć charakter teoretyczno-praktyczny: wykłady, studia przypadków, analiza materiałów filmowych z Ukrainy, ćwiczenia mapowe, gry decyzyjne, symulacje taktyczne.
III. Część rekomendacyjna
Celem tej części jest przygotowanie propozycji zmian w systemie szkolenia, wyposażenia i taktyki zwalczania pojazdów opancerzonych.
Efektem powinien być pakiet rekomendacji dla MON, Sztabu Generalnego WP, Dowództwa Generalnego RSZ, WOT i uczelni wojskowych.
6. Moduły szkoleniowe
Moduł 1. Współczesne pole walki i rola broni pancernej
Cel: pokazanie, że czołg nie zniknął z pola walki, lecz działa w nowych warunkach nasycenia dronami, artylerią precyzyjną i WRE.
Tematy:
• wojna na Ukrainie jako laboratorium nowoczesnej wojny lądowej;
• ewolucja roli czołgu od klasycznego przełamania do punktowego wsparcia ogniowego;
• rola BWP, transporterów opancerzonych i pojazdów specjalistycznych;
• wpływ dronów FPV na taktykę wojsk pancernych;
• rosyjska adaptacja po stratach z lat 2022–2026;
• znaczenie maskowania, rozproszenia i walki w małych grupach.
Efekt: uczestnik rozumie, że zwalczanie czołgu to dziś nie tylko strzał z ppk, ale cały proces wykrycia, śledzenia, rażenia i oceny skutków.
Moduł 2. Aktywne systemy ochrony pojazdów - APS
Cel: omówienie zasad działania systemów aktywnej ochrony pojazdów.
Tematy:
• definicja APS;
• systemy hard-kill i soft-kill;
• sensory: radar, elektrooptyka, czujniki ostrzegawcze;
• efektory: przeciwładunki, granaty, środki zakłócające;
• różnice między pancerzem reaktywnym, pasywnym i aktywną ochroną;
• przykłady systemów: Arena-M, Trophy, Iron Fist, Afganit, Sztora;
• słabe punkty APS;
• martwe strefy, przeciążenie systemu, ograniczona liczba efektorów;
• wpływ warunków atmosferycznych, terenu i walki miejskiej.
Efekt: uczestnik potrafi wyjaśnić, jak działa aktywna ochrona i dlaczego pojedynczy środek rażenia może być niewystarczający.
Moduł 3. Rosyjskie rozwiązania ochrony pojazdów
Cel: zapoznanie uczestników z rosyjskimi modernizacjami czołgów i wozów bojowych.
Tematy:
• T-72B3, T-80BVM, T-90M - najczęściej spotykane konfiguracje;
• Arena-M jako odpowiedź na ppk i drony;
• pancerz reaktywny Kontakt-5, Relikt i rozwiązania improwizowane;
• klatki antydronowe, daszki, siatki, panele boczne;
• zakłócarkiantydronowe montowane na pojazdach;
• kamuflaż, maskowanie termiczne i systemy ograniczania sygnatury;
• rosyjskie doświadczenia z Ukrainy;
• wnioski z pojawienia się pojazdów „żółwi”, czołgów szturmowych i improwizowanych platform szturmowych.
Efekt: uczestnik potrafi rozpoznać podstawowe elementy ochrony rosyjskich pojazdów i ocenić, jakie zagrożenia powodują one dla środków przeciwpancernych.
Moduł 4. Rozpoznanie i identyfikacja pojazdu z APS
Cel: nauczenie uczestników oceny, czy dany pojazd może posiadać aktywną ochronę, środki WRE lub osłony antydronowe.
Tematy:
• analiza sylwetki pojazdu;
• rozmieszczenie radarów i sensorów APS;
• rozpoznawanie wyrzutni przeciwładunków;
• oznaki montażu zakłócarek;
• analiza materiałów foto/wideo;
• wykrywanie pojazdów opancerzonych z dronów rozpoznawczych;
• ocena kierunku ustawienia wieży i sensorów;
• rozpoznawanie osłon improwizowanych;
• tworzenie kart rozpoznawczych pojazdów.
Ćwiczenie: uczestnicy analizują zdjęcia i nagrania pojazdów, wskazując możliwe systemy ochrony, słabe punkty i zalecany sposób rażenia.
Efekt: uczestnik potrafi przygotować prostą kartę oceny celu.
Moduł 5. Słabe punkty aktywnych systemów ochrony
Cel: pokazanie, że systemy APS zwiększają przeżywalność pojazdu, ale nie czynią go niezniszczalnym.
Tematy:
• ograniczona liczba efektorów;
• martwe strefy;
• podatność sensorów na uszkodzenia;
• przeciążenie systemu atakiem z kilku kierunków;
• atak salwowy;
• wpływ walki miejskiej i leśnej;
• atak na górną półsferę;
• rażenie układu jezdnego;
• unieruchomienie pojazdu zamiast natychmiastowego zniszczenia;
• dobicie celu po zatrzymaniu.
Efekt: uczestnik rozumie, że skuteczne zwalczanie pojazdu z APS wymaga sekwencji działań, a nie pojedynczego strzału.
Moduł 6. Taktyka uderzeń kombinowanych
Cel: opracowanie metod zwalczania pojazdów chronionych APS przez łączenie kilku środków rażenia.
Tematy:
• zasada „wykryj - zidentyfikuj - zakłóć - przeciąż - uderz - oceń - dobij”;
• użycie dronów rozpoznawczych;
• użycie dronów-wabików;
• uderzenie FPV z kilku kierunków;
• współdziałanie ppk z dronami;
• użycie artylerii do unieruchomienia pojazdu;
• rola minowania narzutowego;
• rola WRE w ograniczeniu komunikacji i koordynacji przeciwnika;
• współdziałanie małych zespołów przeciwpancernych;
• wykorzystanie terenu, przeszkód i zapór inżynieryjnych.
Efekt: uczestnik potrafi zaplanować wariant kombinowanego rażenia pojazdu opancerzonego wyposażonego w aktywną ochronę.
Moduł 7. Drony FPV, amunicja krążąca i przeciwdziałanie APS
Cel: omówienie roli dronów w zwalczaniu pojazdów chronionych aktywną ochroną i WRE.
Tematy:
• dron FPV jako środek rozpoznawczo-uderzeniowy;
• ograniczenia dronów FPV wobec zakłócarek i APS;
• profile podejścia do celu;
• atak na optykę, sensory, silnik, układ jezdny i tył wieży;
• drony-wabiki;
• ataki rojowe;
• koordynacja operatora z obserwatorem;
• retranslacja sygnału;
• działanie w warunkach zakłóceń;
• ocena skutków uderzenia.
Efekt: uczestnik rozumie, że dron FPV jest skuteczny tylko jako element systemu rozpoznania i rażenia, a nie samodzielne rozwiązanie każdego problemu.
Moduł 8. Przeciwpancerne pociski kierowane i granatniki wobec APS
Cel: analiza użycia klasycznych środków przeciwpancernych przeciwko pojazdom z aktywną ochroną.
Tematy:
• ograniczenia pojedynczego strzału;
• konieczność strzelania salwowego;
• atak z różnych kierunków;
• wybór stanowiska ogniowego;
• maskowanie i zmiana stanowiska;
• strzelanie do pojazdu unieruchomionego;
• współpraca zespołów ppk z dronami;
• rola granatników w walce bliskiej;
• zagrożenia dla obsługi po wykryciu stanowiska;
• szybka ocena skutków trafienia.
Efekt: uczestnik rozumie, że klasyczne środki przeciwpancerne nadal są potrzebne, ale muszą działać w połączeniu z rozpoznaniem i innymi środkami rażenia.
Moduł 9. Minowanie, zapory inżynieryjne i Tarcza Wschód
Cel: pokazanie znaczenia inżynierii wojskowej w zwalczaniu pojazdów opancerzonych.
Tematy:
• miny przeciwpancerne jako środek unieruchomienia;
• minowanie narzutowe;
• zapory przeciwpancerne;
• rowy, przeszkody, zawały, zasieki;
• kanalizowanie ruchu przeciwnika;
• tworzenie stref rażenia;
• współpraca wojsk inżynieryjnych z artylerią, ppk i dronami;
• znaczenie Tarczy Wschód jako systemu aktywnej obrony, a nie tylko fortyfikacji.
Efekt: uczestnik rozumie, że najskuteczniej zwalcza się pojazd opancerzony wtedy, gdy najpierw ograniczy się jego swobodę manewru.
Moduł 10. Ćwiczenia mapowe i gra decyzyjna
Cel: przećwiczenie procesu planowania zwalczania kolumny pojazdów przeciwnika wyposażonych w APS, WRE i osłonę dronową.
Scenariusz:
Zgrupowanie przeciwnika, w składzie: czołgi T-90M z aktywną ochroną, BWP, pojazdy WRE, rozpoznawcze BSP i elementy saperów, próbuje przełamać przygotowaną obronę na kierunku przesmyku suwalskiego.
Zadania uczestników:
• rozpoznać skład przeciwnika;
• wskazać pojazdy priorytetowe;
• zaplanować minowanie i zapory;
• wyznaczyć strefy rażenia;
• dobrać środki: ppk, artyleria, drony, WRE;
• określić kolejność uderzeń;
• zaplanować dobicie unieruchomionych pojazdów;
• ocenić ryzyko i straty własne;
• przygotować meldunek końcowy.
Efekt: uczestnicy uczą się myślenia systemowego, a nie działania pojedynczym środkiem rażenia.
7. Część analityczna programu
Think Tank Federacji powinien powołać stałą komórkę analityczną pod nazwą:
Zespół Analiz Broni Pancernej i Systemów Aktywnej Ochrony
Zadania zespołu:
1. Monitorowanie rosyjskich modernizacji pojazdów opancerzonych.
2. Analiza doświadczeń wojny na Ukrainie.
3. Opracowywanie kart rozpoznawczych pojazdów.
4. Przygotowywanie kwartalnych raportów o adaptacji przeciwnika.
5. Współpraca z uczelniami wojskowymi i technicznymi.
6. Organizowanie seminariów eksperckich.
7. Przygotowywanie rekomendacji dla MON i SZ RP.
8. Współpraca z przemysłem obronnym w zakresie potrzeb sprzętowych.
8. Produkty analityczne programu
Program powinien wytwarzać konkretne materiały:
1. Raport otwarcia:
„Aktywne systemy ochrony pojazdów opancerzonych - zagrożenia i wnioski dla Polski”.
2. Katalog rosyjskich modernizacji czołgów i BWP.
3. Karty rozpoznawcze pojazdów przeciwnika.
4. Instrukcja szkoleniowa:
„Zasady zwalczania pojazdów z aktywną ochroną”.
5. Scenariusze ćwiczeń mapowych.
6. Pakiet prezentacji dla instruktorów.
7. Noty eksperckie dla MON.
8. Raport końcowy:
„Wielowarstwowy system zwalczania broni pancernej przeciwnika - rekomendacje dla Sił Zbrojnych RP”.
9. Organizacja szkolenia
Wariant podstawowy - 1 dzień
Adresaci: kadra Federacji, członkowie stowarzyszeń, instruktorzy proobronni.
Program:
• 09:00–09:30 - otwarcie i wprowadzenie;
• 09:30–10:30 - współczesna rola broni pancernej;
• 10:45–12:00 - aktywne systemy ochrony;
• 12:00–13:00 - rosyjskie modernizacje czołgów;
• 13:00–13:45 - przerwa;
• 13:45–15:00 - metody zwalczania pojazdów z APS;
• 15:15–16:30 - analiza przypadków z Ukrainy;
• 16:30–17:00 - wnioski i dyskusja.
Wariant rozszerzony - 3 dni
Dzień 1: Wiedza i analiza
• współczesne pole walki;
• systemy APS;
• rosyjskie pojazdy;
• słabe punkty aktywnej ochrony;
• analiza materiałów foto/wideo.
Dzień 2: Taktyka i środki rażenia
• ppk i granatniki;
• drony FPV;
• artyleria;
• minowanie;
• WRE;
• uderzenia kombinowane.
Dzień 3: Ćwiczenie mapowe
• scenariusz operacyjny;
• planowanie zwalczania kolumny pancernej;
• opracowanie meldunku;
• omówienie błędów;
• certyfikacja uczestników.
Wariant instruktorski - 5 dni
Cel: przygotowanie instruktorów Federacji do prowadzenia szkoleń w terenie i na uczelniach.
Zakres:
• metodyka prowadzenia zajęć;
• przygotowanie prezentacji;
• analiza materiałów z frontu;
• prowadzenie gry decyzyjnej;
• prowadzenie ćwiczenia mapowego;
• opracowanie noty analitycznej;
• egzamin końcowy.
Efekt: uczestnik otrzymuje certyfikat instruktora programu Federacji.
10. Rola Federacji
Federacja może pełnić w programie pięć funkcji:
1. Funkcja analityczna
Tworzenie opracowań, raportów i rekomendacji dla państwa.
2. Funkcja szkoleniowa
Przygotowanie instruktorów i prowadzenie szkoleń dla rezerwistów, weteranów oraz organizacji proobronnych.
3. Funkcja ekspercka
Współpraca z MON, SZ RP, WOT, uczelniami, przemysłem obronnym i samorządami.
4. Funkcja integracyjna
Łączenie środowiska wojskowego, rezerwistów, weteranów, naukowców, techników i przemysłu.
5. Funkcja rekomendacyjna
Przygotowywanie praktycznych wniosków dla modernizacji polskiego systemu obronnego.
11. Partnerzy programu
Potencjalni partnerzy:
• Ministerstwo Obrony Narodowej;
• Sztab Generalny WP;
• Dowództwo Generalne RSZ;
• Dowództwo WOT;
• Akademia Sztuki Wojennej;
• Wojskowa Akademia Techniczna;
• Akademia Wojsk Lądowych;
• Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych;
• Centrum Szkolenia WOT;
• uczelnie cywilne o profilu bezpieczeństwa;
• polski przemysł obronny;
• firmy dronowe;
• organizacje proobronne;
• samorządy z województw wschodnich;
• stowarzyszenia członkowskie Federacji.
12. Rekomendacje dla MON
Federacja powinna zarekomendować MON:
1. Wprowadzenie do szkolenia wojskowego modułu „Zwalczanie pojazdów z aktywną ochroną”.
2. Prowadzenie testów polskich środków przeciwpancernych przeciwko celom symulującym APS.
3. Rozwój taktyki uderzeń kombinowanych.
4. Zakup i rozwój dronów-wabików oraz dronów rozpoznawczo-uderzeniowych.
5. Integrację ppk, artylerii, dronów, WRE i minowania w jednym systemie rażenia.
6. Przyspieszenie wdrażania aktywnej ochrony na własnych czołgach, BWP i transporterach.
7. Budowę ośrodków szkolenia przeciwpancernego z wykorzystaniem symulatorów.
8. Włączenie rezerwistów i weteranów w system szkolenia obronnego państwa.
9. Stworzenie bazy wiedzy o rosyjskich modernizacjach sprzętu pancernego.
10. Uznanie Federacji za partnera szkoleniowo-analitycznego w zakresie doświadczeń współczesnej wojny.
13. Harmonogram wdrożenia programu
Etap I - przygotowanie, 1-2 miesiące
• powołanie zespołu programowego;
• wybór ekspertów i instruktorów;
• przygotowanie konspektów;
• opracowanie prezentacji;
• przygotowanie pierwszej noty analitycznej;
• wybór partnerów.
Etap II - pilotaż, 3 miesiące
• szkolenie pilotażowe dla kadry Federacji;
• seminarium eksperckie;
• przygotowanie raportu otwarcia;
• opracowanie pierwszych kart rozpoznawczych;
• test ćwiczenia mapowego.
Etap III - rozwinięcie, 6-12 miesięcy
• szkolenia regionalne;
• współpraca z uczelniami;
• przygotowanie instruktorów;
• opracowanie pakietu rekomendacji dla MON;
• organizacja konferencji ogólnopolskiej.
Etap IV - utrwalenie, po 12 miesiącach
• cykliczne raporty kwartalne;
• baza wiedzy Federacji;
• program certyfikacji instruktorów;
• współpraca z przemysłem;
• coroczna konferencja „Nowoczesna wojna pancerna i przeciwpancerna”.
14. Zakładane rezultaty
1. Przygotowanie grupy instruktorów Federacji.
2. Opracowanie programu szkoleniowego dla rezerwistów i organizacji proobronnych.
3. Stworzenie bazy wiedzy o pojazdach opancerzonych przeciwnika.
4. Przygotowanie rekomendacji dla MON.
5. Zwiększenie świadomości środowiska rezerwistów i weteranów w zakresie nowoczesnej wojny.
6. Wzmocnienie roli Federacji jako partnera państwa w obszarze bezpieczeństwa.
7. Rozwój współpracy z uczelniami i przemysłem obronnym.
8. Przygotowanie praktycznych scenariuszy ćwiczeń.
9. Zbudowanie podstaw do programu szkolenia przeciwpancernego rezerw osobowych.
10. Wzmocnienie odporności obronnej Polski.
15. Proponowany tytuł programu
„TARCZA PRZECIWPANCERNA 2030”
Program szkoleniowo-analityczny Federacji dotyczący zwalczania pojazdów opancerzonych wyposażonych w aktywne systemy ochrony
16. Konkluzja
Pojawienie się systemów takich jak Arena-M na rosyjskich czołgach jest sygnałem, że przeciwnik uczy się wojny i dostosowuje swoje wojska pancerne do nowych zagrożeń. Nie można zakładać, że czołgi przeciwnika będą łatwe do zniszczenia pojedynczym dronem, pojedynczym granatnikiem lub pojedynczym pociskiem przeciwpancernym.
Polska musi przygotować się do walki z przeciwnikiem, który będzie łączył pancerz, aktywną ochronę, WRE, zakłócarkiantydronowe, maskowanie i działania rozproszone.
Dlatego zwalczanie pojazdów opancerzonych musi być traktowane jako system, w którym współdziałają: rozpoznanie, drony, artyleria, ppk, minowanie, WRE, zapory inżynieryjne i dobrze wyszkolone zespoły przeciwpancerne.
Federacja Stowarzyszeń Rezerwistów i Weteranów SZ RP, dzięki doświadczeniu rezerwistów i weteranów, może stać się ważnym partnerem państwa w analizie tych zagrożeń, szkoleniu środowisk rezerwowych i przygotowaniu rekomendacji dla Sił Zbrojnych RP.
Najważniejsze przesłanie programu:
nie wystarczy mieć środki przeciwpancerne - trzeba umieć stworzyć z nich zintegrowany system rażenia, zdolny pokonać przeciwnika chronionego aktywną ochroną, walką radioelektroniczną i osłoną dronową
ZAŁĄCZNIK NR 1
Raport otwarcia programu „TARCZA PRZECIWPANCERNA 2030”
Aktywne systemy ochrony pojazdów opancerzonych - nowe wyzwanie dla obrony przeciwpancernej Polski.
1. Charakterystyka współczesnego pola walki
Współczesne pole walki uległo zasadniczej zmianie. Wojna rosyjsko-ukraińska pokazała, że nie jest to już wyłącznie starcie dużych związków taktycznych, lecz złożony system walki, w którym rozpoznanie, drony, artyleria, walka radioelektroniczna, środki przeciwpancerne, cyberprzestrzeń oraz informacja działają jednocześnie i wzajemnie się uzupełniają.
Najważniejszą cechą obecnego pola walki jest jego przezroczystość. Oznacza to, że ruch wojsk, koncentracja sprzętu, przygotowanie natarcia czy nawet pojedynczy pojazd mogą być szybko wykryte przez drony rozpoznawcze, sensory, obserwację satelitarną, rozpoznanie radioelektroniczne lub środki obserwacji naziemnej.
Drugą cechą jest skrócenie czasu od wykrycia celu do jego rażenia. Dawniej od rozpoznania celu do wykonania uderzenia mogły mijać godziny. Obecnie, dzięki dronom, systemom kierowania ogniem i szybkiej wymianie informacji, czas ten może być liczony w minutach.
Trzecią cechą jest masowe użycie tanich środków rażenia, zwłaszcza dronów FPV i amunicji krążącej. Nawet bardzo kosztowny pojazd opancerzony może zostać uszkodzony lub unieruchomiony przez środek wielokrotnie tańszy. To zmieniło ekonomię pola walki.
Czwartą cechą jest dominacja walki o przetrwanie. Pojazdy, pododdziały i stanowiska dowodzenia muszą być stale maskowane, rozproszone, przemieszczane i chronione przed rozpoznaniem. Kto zostanie wykryty, ten bardzo szybko może zostać zaatakowany.
Piątą cechą jest znaczenie walki radioelektronicznej. WRE wpływa na łączność, sterowanie dronami, nawigację, przekazywanie danych oraz koordynację działań. Pole walki staje się środowiskiem silnie zakłócanym.
Wniosek cząstkowy
Współczesna wojna wymaga myślenia systemowego. Nie wystarczy posiadać nowoczesny czołg, przeciwpancerny pocisk kierowany albo drona. Skuteczność zależy od połączenia rozpoznania, dowodzenia, łączności, rażenia, maskowania, WRE, logistyki i szkolenia.
2. Rola czołgów i BWP w wojnie rosyjsko-ukraińskiej
Wojna na Ukrainie obaliła dwa skrajne poglądy. Pierwszy, że czołg jest już bronią przestarzałą i niepotrzebną. Drugi, że czołg nadal może samodzielnie rozstrzygać działania lądowe tak jak w klasycznych operacjach pancernych XX wieku.
Czołg nadal pozostaje ważnym środkiem walki. Zapewnia siłę ognia, odporność, mobilność i wsparcie dla piechoty. Jednak jego użycie jest dziś znacznie trudniejsze. Czołg nie może działać bez rozpoznania, osłony piechoty, wsparcia artylerii, środków WRE, obrony przeciwlotniczej bardzo krótkiego zasięgu i zabezpieczenia inżynieryjnego.
Podobnie zmieniła się rola bojowych wozów piechoty. BWP nadal są niezbędne do transportu, ochrony i wsparcia piechoty, ale stały się bardzo podatne na ataki dronów, ppk, artylerii i min. Ich przeżywalność zależy od sposobu użycia, osłony, maskowania i współdziałania z innymi środkami walki.
W wojnie rosyjsko-ukraińskiej czołgi i BWP często działają w mniejszych grupach, wykonują zadania wsparcia ogniowego, osłony, działań szturmowych albo punktowego przełamywania obrony. Rzadziej obserwuje się klasyczne masowe natarcia pancerne bezpośrednio przypominające doktryny zimnowojenne.
Rosja poniosła bardzo duże straty w broni pancernej, ale nie zrezygnowała z jej użycia. Przeciwnie - zaczęła ją adaptować do nowych warunków. Wprowadzono dodatkowe osłony, pancerz reaktywny, klatki antydronowe, środki maskowania, zakłócarki oraz próby wdrażania aktywnych systemów ochrony.
Wniosek cząstkowy
Czołg i BWP nie zniknęły z pola walki. Zmieniły się jednak warunki ich użycia. Pojazd opancerzony musi dziś działać jako element zintegrowanego systemu walki, a nie jako samodzielna platforma przełamania.
3. Aktywne systemy ochrony: hard-kill i soft-kill
Aktywne systemy ochrony pojazdów, określane jako APS - Active Protection Systems, są odpowiedzią na rosnące zagrożenie ze strony przeciwpancernych pocisków kierowanych, granatników, amunicji krążącej oraz niektórych typów dronów uderzeniowych.
Ich podstawowym zadaniem jest zwiększenie przeżywalności pojazdu poprzez wykrycie zagrożenia i przeciwdziałanie mu zanim dojdzie do trafienia lub przebicia pancerza.
Aktywne systemy ochrony dzielą się zasadniczo na dwie główne grupy:
3.1. Systemy soft-kill
Systemy soft-kill nie niszczą fizycznie nadlatującego pocisku. Ich zadaniem jest zakłócenie procesu naprowadzania, zmylenie głowicy, oślepienie sensorów albo utrudnienie przeciwnikowi skutecznego wskazania celu.
Do metod soft-kill należą między innymi:
• wyrzutnie granatów dymnych i multispektralnych;
• zakłócanie laserowych dalmierzy i podświetlaczy;
• systemy ostrzegania przed opromieniowaniem laserem;
• zakłócanie sygnałów sterowania;
• maskowanie termiczne;
• ograniczanie sygnatury pojazdu;
• środki przeciwdziałania obserwacji elektrooptycznej.
Systemy soft-kill są szczególnie ważne w pierwszej fazie ochrony pojazdu, ponieważ utrudniają wykrycie, śledzenie i skuteczne naprowadzenie uzbrojenia.
3.2. Systemy hard-kill
Systemy hard-kill działają bardziej bezpośrednio. Ich zadaniem jest fizyczne zniszczenie, uszkodzenie lub destabilizacja nadlatującego pocisku zanim trafi on w pojazd.
Typowy system hard-kill obejmuje:
• sensory wykrywające nadlatujące zagrożenie;
• komputer oceniający tor lotu pocisku;
• wyrzutnie przeciwładunków;
• efektory niszczące zagrożenie w pobliżu pojazdu.
Systemy hard-kill mogą być skuteczne przeciwko części granatników, ppk i innych pocisków przeciwpancernych, ale mają również ograniczenia. Ich skuteczność zależy od kierunku ataku, czasu reakcji, liczby dostępnych efektorów, martwych stref, odporności sensorów oraz stopnia nasycenia pola walki wieloma zagrożeniami jednocześnie.
Wniosek cząstkowy
APS nie zastępuje pancerza, maskowania ani taktyki. Jest dodatkową warstwą ochrony, która zwiększa szanse przetrwania pojazdu, ale nie czyni go niezniszczalnym.
4. Rosyjskie systemy ochrony pojazdów, w tym Arena-M
Rosja od lat rozwija różne formy ochrony pojazdów opancerzonych. Obejmują one pancerz pasywny, pancerz reaktywny, systemy soft-kill, środki maskowania, improwizowane osłony przeciwdronowe oraz systemy hard-kill.
W wojnie na Ukrainie widoczne są następujące kierunki rosyjskiej adaptacji:
4.1. Pancerz reaktywny
Rosyjskie czołgi powszechnie wykorzystują pancerz reaktywny, między innymi typu Kontakt-5 i Relikt. Jego zadaniem jest ograniczenie skuteczności głowic kumulacyjnych oraz niektórych typów penetratorów kinetycznych.
4.2. Osłony improwizowane
Na froncie pojawiły się liczne rozwiązania improwizowane:
• klatki nad wieżą;
• osłony boczne;
• siatki przeciw dronom;
• dodatkowe panele metalowe;
• konstrukcje osłaniające górną półsferę;
• tzw. pojazdy „żółwie”, czyli silnie zabudowane czołgi i transportery przeznaczone do działań szturmowych.
Rozwiązania te nie zawsze są technicznie doskonałe, ale pokazują, że Rosjanie szybko reagują na zagrożenia frontowe.
4.3. Zakłócarki antydronowe
Coraz częściej rosyjskie pojazdy otrzymują środki zakłócające sterowanie dronami. Ich celem jest utrudnienie ataku dronom FPV oraz ograniczenie skuteczności rozpoznania bezzałogowego.
4.4. Systemy maskowania
Rosja rozwija także maskowanie termiczne, siatki maskujące, osłony ograniczające sygnaturę cieplną i środki zmniejszające wykrywalność pojazdów.
4.5. Arena-M
Arena-M jest rosyjskim systemem aktywnej ochrony typu hard-kill. Jego zadaniem jest wykrycie nadlatującego środka przeciwpancernego i zniszczenie go za pomocą przeciwładunku przed uderzeniem w pojazd.
Pojawienie się Arena-M na froncie lub w pojazdach kierowanych na front oznacza, że Rosja próbuje przejść od improwizowanych osłon do bardziej zaawansowanych rozwiązań systemowych. Jest to odpowiedź na wysokie straty czołgów i BWP spowodowane przez ppk, drony FPV, amunicję krążącą, miny i artylerię.
Arena-M nie gwarantuje pełnej ochrony. Może mieć ograniczenia wobec ataku z górnej półsfery, uderzeń masowych, dronów lecących niestandardowym profilem, ataków z bardzo małej odległości oraz działań prowadzonych w terenie zurbanizowanym, leśnym lub silnie zakłócanym.
Wniosek cząstkowy
Rosja uczy się wojny i adaptuje sprzęt. Nawet jeżeli Arena-M nie jest rozwiązaniem doskonałym, jej wdrażanie oznacza, że polska obrona przeciwpancerna musi przygotować się na trudniejszy cel niż rosyjski czołg z początku 2022 roku.
5. Wpływ APS na skuteczność klasycznych środków przeciwpancernych
Wprowadzenie APS zmienia warunki użycia klasycznych środków przeciwpancernych. Nie oznacza, że ppk, granatniki i miny tracą znaczenie. Oznacza jednak, że ich użycie musi być bardziej przemyślane, skoordynowane i wspierane przez inne środki.
5.1. Przeciwpancerne pociski kierowane
PPK nadal pozostają podstawowym środkiem zwalczania czołgów i BWP. Jednak przeciwko pojazdom wyposażonym w APS pojedynczy strzał może mieć mniejszą skuteczność. Konieczne staje się uwzględnienie możliwości wykrycia i zneutralizowania pocisku przez system aktywnej ochrony.
5.2. Granatniki przeciwpancerne
Granatniki są szczególnie ważne w walce bliskiej, w terenie zurbanizowanym i leśnym. Jednak pojazdy wyposażone w dodatkowe osłony, pancerz reaktywny i APS mogą być znacznie trudniejsze do zniszczenia pojedynczym strzałem.
5.3. Drony FPV
Drony FPV okazały się jednym z najważniejszych środków wojny rosyjsko-ukraińskiej. Jednak przeciwnik coraz częściej stosuje zakłócarki, osłony siatkowe, klatki i inne środki ograniczające skuteczność takich ataków. W przyszłości drony będą musiały działać w środowisku coraz silniejszego przeciwdziałania.
5.4. Miny i zapory inżynieryjne
Miny i przeszkody terenowe zachowują ogromne znaczenie, ponieważ APS nie chroni pojazdu przed każdym rodzajem zagrożenia. Unieruchomienie czołgu przez minę lub zaporę może być pierwszym etapem jego późniejszego zniszczenia.
5.5. Artyleria
Artyleria, zwłaszcza wspierana przez rozpoznanie dronowe, pozostaje jednym z kluczowych środków rażenia pojazdów opancerzonych. Może niszczyć, uszkadzać, unieruchamiać, zmuszać do zmiany kierunku ruchu lub rozpraszać ugrupowanie przeciwnika.
Wniosek cząstkowy
APS zmniejsza skuteczność pojedynczego środka przeciwpancernego, ale nie eliminuje zagrożenia dla pojazdu. Wymusza natomiast przejście od logiki „jeden środek - jeden cel” do logiki zintegrowanego systemu rażenia.
6. Wnioski dla Polski
Polska musi wyciągnąć z wojny rosyjsko-ukraińskiej kilka zasadniczych wniosków.
6.1. Przeciwnik się adaptuje
Nie można przygotowywać się do walki z rosyjską armią taką, jaka była w pierwszych miesiącach wojny. Rosja poniosła straty, ale zdobyła również ogromne doświadczenie bojowe. Modernizuje taktykę, sprzęt, ochronę pojazdów, użycie dronów i systemy WRE.
6.2. Obrona przeciwpancerna musi być wielowarstwowa
Polska nie może opierać obrony przeciwpancernej wyłącznie na jednym typie uzbrojenia. Skuteczny system powinien obejmować:
• rozpoznanie;
• drony;
• ppk;
• granatniki;
• artylerię;
• minowanie;
• zapory inżynieryjne;
• WRE;
• maskowanie;
• szybkie dowodzenie;
• ocenę skutków rażenia.
6.3. Tarcza Wschód musi być systemem aktywnym
Tarcza Wschód nie może być rozumiana wyłącznie jako pas przeszkód i umocnień. Powinna być systemem aktywnej obrony, łączącym zapory inżynieryjne, rozpoznanie, środki rażenia, logistykę, zabezpieczenie wojsk i współdziałanie z lokalnymi strukturami odporności.
6.4. Potrzebne jest nowe szkolenie
Szkolenie żołnierzy, rezerwistów, WOT i instruktorów proobronnych powinno obejmować rozpoznawanie pojazdów z APS, ocenę ich ochrony, rozumienie ograniczeń własnych środków przeciwpancernych oraz współdziałanie różnych elementów systemu obrony.
6.5. Rezerwiści i weterani są niewykorzystanym potencjałem
Środowisko rezerwistów i weteranów może wspierać państwo w analizie doświadczeń wojennych, szkoleniach, edukacji obronnej, przygotowaniu kadr instruktorskich i budowaniu świadomości zagrożeń.
Wniosek cząstkowy
Polska powinna traktować rozwój rosyjskich systemów ochrony pojazdów jako ostrzeżenie. Przeciwnik będzie coraz trudniejszy do wykrycia, zatrzymania i zniszczenia, dlatego system obrony przeciwpancernej musi być stale modernizowany.
7. Rekomendacje dla MON i Sił Zbrojnych RP
7.1. Wprowadzić moduł szkoleniowy „Zwalczanie pojazdów z APS”
Do programów szkolenia wojsk operacyjnych, WOT, rezerw oraz wybranych organizacji proobronnych należy wprowadzić moduł dotyczący aktywnych systemów ochrony pojazdów.
Moduł powinien obejmować:
• podstawy działania APS;
• rozpoznawanie elementów systemu;
• ograniczenia środków przeciwpancernych;
• znaczenie uderzeń kombinowanych;
• rolę dronów, artylerii, WRE i minowania;
• analizę doświadczeń z Ukrainy.
7.2. Rozwijać wielowarstwowy system obrony przeciwpancernej
MON powinno traktować obronę przeciwpancerną jako system, a nie jako zakup pojedynczego typu uzbrojenia. Należy zintegrować ppk, artylerię, minowanie, rozpoznanie, drony, WRE i zapory inżynieryjne.
7.3. Przygotować poligony i symulatory
Potrzebne są makiety, symulatory i cele treningowe odwzorowujące pojazdy wyposażone w aktywną ochronę, zakłócarki i osłony przeciwdronowe. Bez takiego szkolenia żołnierze mogą mieć fałszywe poczucie skuteczności pojedynczego środka rażenia.
7.4. Przyspieszyć wdrażanie aktywnej ochrony na własnych pojazdach
Polskie czołgi, BWP, transportery i pojazdy specjalistyczne również powinny otrzymać środki zwiększające przeżywalność wobec ppk, dronów i amunicji krążącej.
7.5. Rozwijać drony-wabiki i środki przeciążania obrony przeciwnika
Skoro przeciwnik będzie stosował APS i WRE, Polska powinna rozwijać środki pozwalające testować, wykrywać i przeciążać systemy ochrony pojazdów. Powinno to jednak odbywać się w ramach kontrolowanych programów badawczo-szkoleniowych.
7.6. Włączyć Federację w działania analityczno-szkoleniowe
Federacja Stowarzyszeń Rezerwistów i Weteranów SZ RP może być partnerem MON w:
• analizie doświadczeń wojny;
• przygotowaniu materiałów edukacyjnych;
• szkoleniu rezerwistów;
• organizacji seminariów;
• współpracy z uczelniami;
• budowaniu świadomości proobronnej.
7.7. Powołać program „Tarcza Przeciwpancerna 2030”
Rekomenduje się powołanie zespołu analityczno-szkoleniowego, którego celem będzie opracowanie praktycznych rozwiązań dla zwalczania pojazdów opancerzonych wyposażonych w APS, WRE i osłony przeciwdronowe.
Program powinien obejmować:
• raporty analityczne;
• katalogi pojazdów;
• karty rozpoznawcze;
• szkolenia instruktorów;
• ćwiczenia mapowe;
• rekomendacje dla MON;
• współpracę z przemysłem i uczelniami.
8. Konkluzja załącznika
Rozwój systemów takich jak Arena-M pokazuje, że Rosja dostosowuje swoje wojska pancerne do doświadczeń wojny na Ukrainie. Nie oznacza to, że rosyjskie czołgi stają się niezniszczalne. Oznacza natomiast, że ich zwalczanie będzie coraz trudniejsze, droższe i bardziej złożone.
Polska musi odpowiedzieć na to wyzwanie poprzez budowę wielowarstwowej obrony przeciwpancernej, rozwój szkolenia, integrację środków rażenia, wykorzystanie dronów, WRE, artylerii, minowania i zapór inżynieryjnych.
Najważniejszy wniosek brzmi: przyszła skuteczność polskiej obrony przeciwpancernej będzie zależała nie od pojedynczego uzbrojenia, ale od zdolności połączenia wielu środków w jeden sprawny system rozpoznania, decyzji, rażenia i oceny skutków.
Federacja Stowarzyszeń Rezerwistów i Weteranów SZ RP, wykorzystując potencjał rezerwistów, weteranów i ekspertów, może w tym obszarze pełnić ważną rolę analityczną, edukacyjną i szkoleniową na rzecz bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej.
Literatura podstawowa - najważniejsza
1. NATO, Allied Joint Doctrine for Land Operations, AJP-3.2, Edition B, Version 1, 2022.
2. Defence24, Damian Ratka, „Arena-M na froncie. Rosja pokonała problemy w modernizacji czołgów”, 9 lipca 2026.
3. CSIS, „Lessons from the Ukraine Conflict: Modern Warfare in the Age of Autonomy, Information, and Resilience”, 2025.
4. CSIS, „The Russia-Ukraine Drone War: Innovation on the Frontlines and Beyond”, 2025.
5. U.S. Department of Defense, „Fact Sheet: Strategy for Countering Unmanned Systems”, 2024.
6. ALSSA, „Counter-Unmanned Systems Study”, 2024.
7. Army University Press / Military Review, „Russia’s Changes in the Conduct of War Based on Lessons from Ukraine”, 2025.
8. PISM, „Ukraine Focuses on Active Defence Strategy”, 2024.
9. IISS, „The MilitaryBalance 2026”.
10. Carnegie Endowment for International Peace, „The New Revolution in Military Affairs”, 2026.
